Bàn về hiện tượng Người Buôn Gió và nhận thức của những người ủng hộ dân chủ

Kami (Blog RFA)

TTHN - Với blogger Người Buôn Gió hãy hiểu anh ta là một nhà văn, để đọc cho vui và đừng coi là người viết chính luận để rồi trách cứ. Nhà văn mà không hư cấu, không bịa để có những ý tưởng sáng tạo thì sao họ có thể viết được? Thiết nghĩ việc làm từ trước đến nay của blogger Người Buôn Gió cũng là việc hợp quy luật của truyền thông, đó là việc cần thiết chứ đâu có thừa? Nhưng có lẽ về phía bạn đọc nên cố gắng hiểu rằng, blogger Người Buôn Gió đang sáng tác văn chương chứ đâu viết chính luận thì mọi việc đều ổn cả.

Một vấn đề nóng mà dư luận xã hội đang rất quan tâm trong lúc này là vụ việc của ông Trịnh Xuân Thanh, nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hậu Giang, một nạn nhân được dùng như một con vật tế thần trong cuộc chiến giành quyền lực trong nội bộ ban lãnh đạo của Đảng CSVN, đã chủ động xin ra khỏi đảng. Thậm chí ông Trịnh Xuân Thanh đã bỏ trốn, vì sợ lo sự an toàn tính mạng của mình và đã công khai tuyên bố “tiếp tục đứng ra đối đầu với Nguyễn Phú Trọng." theo lời của blogger Người Buôn Gió.

Phải thừa nhận, loạt 11 bài "Trịnh Xuân Thanh Dê tế thần" blogger Người Buôn Gió vừa qua trở thành tâm điểm của dư luận, nhờ nó người ta quên phắt đi chuyện Án mạng ở Yên Bái, thậm chí cả Forrmosa Hà Tĩnh. Nói thế để thấy blogger Người Buôn Gió là một cây bút có uy lực hàng top ten hiện nay.

Tranh cãi

Có một vài ý kiến phản bác, thậm chí chỉ trích blogger Người Buôn Gió xung quanh vụ việc này, đặc biệt họ không đồng tình là việc anh ta đã "bốc thơm" nghi can Trịnh Xuân Thanh trở thành người hùng. Tôi thì không đồng tình với sự phê phán này, nhất là trong điều kiện ông Trịnh Xuân Thanh mới chỉ là nghi can, chứ chưa trở thành tội phạm khi chưa có phá quyết của Tòa Án. Nói vậy chứ, song với các tội lỗi của ông Trịnh Xuân Thanh ở trong việc Tổng Công ty cổ phần Xây lắp Dầu khí Việt Nam (PVC) lỗ 3.500 tỷ đồng cũng việc ông ta như thao túng Công ty Bia Halico thì quá đủ để ... không thể chấp nhận giúp đỡ được.

Trước hết cần phải khẳng định, quyền tự do biểu đạt ý kiến, chính kiến hay nói rộng hơn việc nhận định, đánh giá cũng như bình luận là quyền bất khả xâm phạm của mỗi cá nhân. Tuy nhiên điều đó phải nằm trong khuôn khổ của luật pháp, chuẩn mực đạo đức, văn hóa, xã hội của mỗi quốc gia. Điều đó cho thấy, tự do ngôn luận, tự do biểu đạt cũng có giới hạn nhất định. Nghĩa là bạn không cho phép bạn cổ vũ bạo lực, giết chóc hay cổ súy việc bài xích tôn giáo, hay cổ động cho việc phá vỡ nền tảng của luân thường đạo lý v.v... như thế là đủ.

Song việc trong bài mới nhất, blogger Người Buôn Gió cho rằng "Trịnh Xuân Thanh vừa gửi hôm qua một lá đơn đến Bộ Chính Trị yêu cầu mở cuộc xét xử công bằng về tội của anh ta. Thanh sẵn sàng chịu xuất hiện khi có phiên toà xét xử anh ta vụ thất thoát 3000 tỷ, nhưng phải có những luật sư, nhà báo, đại diện nhân quyền quôc tế...anh ta sẽ về đứng trước phiên toà." đã cho thấy blogger Người Buôn Gió hết sức nhẹ dạ cả tin. Vì nghi can Trịnh Xuân Thanh là ai, dựa vào cái gì để ra cái điều kiện "láu cá" mà chắc chắn sẽ không bao giờ xảy ra, đó là "phải có những luật sư, nhà báo, đại diện nhân quyền quôc tế...". Điều có ngủ mơ cũng không thấy trong chế độ Cộng sản.

Phải chăng, Trịnh Xuân Thanh đã có tình qua mặt và lợi dụng sự cả tin blogger Người Buôn Gió, để PR cho cá nhân mình mà Người Buôn Gió không biết? Quan chức Việt Nam thời nay chỉ có tiền, làm gì có chuyện tình nghĩa, một khi triết lý sống của họ như thế thì chuyện qua cầu rút ván là chuyện bình thường.

Cuộc chiến lôi kéo sự ủng hộ của quần chúng.

Trong một xã hội khi thông tin, đặc biệt là thông tin về chính trị đã bị bưng bít như ở Việt Nam hiện nay, khi mà các thông tin đều bị định hướng theo hướng có lợi cho chính quyền và những thông tin bị coi là "nhạy cảm" nhanh chóng biến mất khi bị tuyên giáo tuýt còi. Điều đó đã càng kích thích sự thèm khát tin tức trái chiều của dân chúng, đó là lý do vì sao các tin tức chưa được kiểm chứng trở thành món ăn tinh thần “khoái khẩu” của đa số người dân, kẻ cả những người mang danh là trí thức không ư chế độ.

Điều này đã được một số cá nhân hay tổ chức chính trị chống đối nhà nước Việt Nam, lâu nay đã triệt để khai thác, với mục đích nhằm lung lạc tinh thần của người dân, tạo ra sự mất lòng tin vào chế độ. Điều mà lâu nay Đảng CSVN gọi là "Diễn biến Hòa bình". Nghĩa là trong cuộc đối đầu với nhà cầm quyền Việt Nam hiện nay, các cá nhân hay tổ chức chính trị đã tận dụng việc sử dụng truyền thông để tiến hành và thực hiện cuộc chiến tranh tâm lý, trên cơ sở một ma trận thông tin thực ảo lẫn lộn, để tấn công vào sự nghi ngờ, thậm chí là bất mãn của dân chúng, một hậu quả của việc nhà nước bưng bít thông tin như ở Việt Nam.

Xin khẳng định đây là điều cần thiết và phù hợp cần được cổ vũ.

Trong bài viết của tác giả Vladimir Yakovlev trên blog của ông Phạm Nguyên Trường, có đoạn viết rằng "Một phương pháp khác, gọi là “40/60”, do Joseph Goebbels, Bộ trưởng tuyên truyền khét tiếng của Đức Quốc xã, nghĩ ra. Theo kỹ thuật này, cần thiết lập một kênh truyền thông, ban đầu cần phổ biến 60% thông tin nói tốt về kẻ thù. Sau khi đã được đối phương tin tưởng thì 40% còn lại được sử dụng nhằm truyền bá thông tin xuyên tạc, phương pháp này cực kỳ hiệu quả vì được nhiều người tín nhiệm. Trong Thế chiến II, có một đài phát thanh được lực lượng chống phát xít rất tín nhệm. Người ta tin rằng đó là đài phát thanh của Anh và tin tất cả những thứ nó nói. Nhưng phải sau chiến tranh người ta mới biết rằng đấy là đài của Đức Quốc xã, hoạt động theo nguyên tắc “40/60” của tiến sĩ Goebbels".

Theo tôi, đây là một kinh nghiệm kinh điển, cần được phổ biến rộng rãi và phát huy. Từ đó để thấy cần phải hiểu rằng, blogger Người Buôn Gió đã và đang thực hiện theo hướng đi đúng đắn như vậy.

Tiếc rằng những người những nhân vật đấu tranh hay ủng hộ Phong trào DC ở Việt Nam không hiểu được thủ thuật này. Từ trước đến nay, hễ cứ tác giả hay tờ báo nào có hơi hướng khen cộng sản, chê phong trào DC một chút thì họ lồng lên, như gái ngồi phải lá han và chửi rủa. Đầu óc của những kẻ như thế thử hỏi thì sẽ dẫn dắt được ai và xã hội tương lai sẽ như thế nào, khi giao cho những kẻ cực đoan như thế nắm giữ quyền lực? Nếu đối chiếu với câu thành ngữ“Bọn ngu, thường rất đông”, sẽ thấy rằng những kẻ như thế thì vô cùng đông trong cộng đồng đấu tranh DC. Đây là một điều bất hạnh của người Việt Nam chúng ta.

Về blogger Người Buôn Gió

Theo nhìn nhận và đánh giá của cá nhân tôi, blogger Người Buôn Gió là người có khiếu viết lách thiên phú. Với vốn sống của một kẻ hạ lưu ở thành thị, cộng với ảnh hưởng của sự đam mê đọc các cuốn tiểu thuyết kiếm hiệp, điều đó đã giúp cho một anh ta có một lối viết dân dã, phù hợp với hợp khẩu vị với giới bình dân. Nói không ngoa rằng, blogger Người Buôn Gió có thể coi là bản sao của Nhà Văn Nguyên Hồng, một nhà văn tài năng trong quá khứ và cũng vì giống như Nguyên Hồng, nên blogger Người Buôn Gió có khả năng cuốn hút số đông thuộc giới người lao động tay chân.

Với lối viết nửa đùa, nửa thật; thực thì ít nhưng hư cấu, bịa đặt thì nhiều, mang dáng dấp sách kiếm hiệp chỉ mang tính giải trí nên rất có khả năng cuốn hút, đây là cách viết giúp người đọc giải trí, đọc cho vui. Tuy nhiên bên cạnh việc khéo léo sử dụng các thông tin bịa đặt, suy diễn đó đã khiến cho một số đông tin là thật, lại là một thành công lớn của blogger Người Buôn Gió, trong việc độ tập hợp cũng như lôi kéo đám đông, với mục đích nhằm lung lạc tinh thần của người dân, mất lòng tin vào chế độ. Đóng góp này là điều phải được ghi nhận, dẫu rằng không ít ý kiến cho rằng như trang viết đó chỉ có giá trị dùng để gói xôi và dành cho mấy ông xích lô hay bà bán khoai nướng bên vỉa hè đọc.

Việc tôi khẳng định việc blogger Người Buôn Gió trong khi viết sử dụng các thông tin "thực thì ít nhưng hư cấu, bịa đặt thì nhiều", trước hết là vì anh ta viết theo lối văn chương. Chính anh ta từng nói với tôi rằng, khi viết, thông tin đúng sai anh ấy không quan tâm, anh viết chỉ để bênh kẻ yếu, cứ yếu là bênh, còn các thông tin thực về nội chính thì anh không có điều kiện tiếp cận nên không rõ.

Blogger Người Buôn Gió với khả năng giàu trí tưởng tượng, chính về thế anh có thể nghĩ ra những chuyện câu chuyện không bao giờ có nhưng như thật. Vậy mà rất lắm kẻ tin, đây là thành công của blogger Người Buôn Gió. Song về lâu dài thì là điều nguy hiểm cho vấn đề phát triển dân trí nên phải nhắc đến để đánh động.

Ví dụ mới nhất khi blogger Người Buôn Gió đưa tin, Đinh Thế Huynh quỳ mọp lạy Ba Dũng xin làm đệ tử thì là chuyện xin được khẳng định là bịa 100%. Vì khi ấy, những người chuyên viết về mảng nội chính đều biết rằng, trước Đại hội Đảng 12, nguy cơ Nguyễn Tấn Dũng có khả năng phá tan đảng là có thật, và BCH TW cũng thấy nguy cơ đó nên đã đồng thuận chủ trương loại Ba Dũng khỏi chức vụ Tổng Bí thư. Song do Đinh Thế Huynh lúc đó được Bắc Kinh lựa chọn sẽ giữ chức Tổng Bí thư, thì Ban CHTW Đảng không chịu, vì thế mới có chuyện đồng ý để ôTrọng nắm tiếp chức vụ Tổng BT thêm một thời gian là 2 năm.

Nói thế để thấy, các thông tin từ blogger Người Buôn Gió từ trước đến nay viết trên blog cá nhân đều na ná như thế. Có gì là thực đâu, vì là sáng tác văn chương mà.

Tuy vậy. tôi luôn ủng hộ cách làm cũng như cách viết văn hiện nay của blogger Người Buôn Gió trong giai đoạn trước mắt, vì việc sử dụng thuyết âm mưu để chống một chế độ độc tài đang bóp nghẹt quyền tự do báo chí của dân chúng, thì đây là điều bắt buộc phải làm, cái đó nó có lợi nhiều hơn có hại. Tuy nhiên khi đưa tin tức sự kiện dễ bị người ta kiểm chứng, thì blogger Người Buôn Gió nên tuân thủ nguyên tắc viết báo. Nghĩa là các thông tin đó người ta sẽ kiểm chứng độ chính xác và trung thực của các thông tin do anh ta đưa ra.

Hệ quả

Người Việt Nam vốn dân trí đã thấp, thụ hưởng một nền giáo dục mang tính "đồng phục" do nhà nước áp đặt trong thời gian quá dài. Với lý do đó, nên khả năng suy luận hay đánh giá một vấn đề khi tiếp nhận thông tin, của không chỉ của người dân lao động, mà kể cả trí thức cũng hầu như bị tê liệt. Họ không có cái tư duy đó.

Chính vì thế đã biến họ trở thành những người nhẹ dạ, cả tin, mau quên và thêm nữa là có sở thích a dua, thậm chí là bầy đàn. Tình trạng ai nói gì cũng tin, cũng tưởng thật, dần dẫn đến tình trạng hễ ai các ý kiến khác với quan điểm của mình thì coi là kẻ xấu, quy chụp là thành viên Việt Tân hay dư luận viên là điều đang diễn ra hết sức phổ biến của đại chúng.

Người ta đã khẳng định rằng "Đa phần người Việt Nam chúng ta đón nhận những ý kiến phản biện bằng sự suồng sã của con vẹt và thói hách dịch của kẻ bề trên. Nó là biểu hiện cho sự cùm trói tư duy, không chấp nhận bất cứ quan điểm nào khác chủ kiến của mình và chỉ gìn giữ những định kiến mà không cần liên hệ với giá trị hiện thời – tự coi tầm hiểu biết của mình là chân lý bất biến.". Đó là điều rất chính xác.

Cái tư duy đó cộng với các thông tin suy diễn thậm chí là bịa đặt của blogger Người Buôn Gió đưa ra (trừ vụ liên lạc với Trịnh Xuân Thanh) theo kiểu văn chương, những thông tin  đã làm cho nó nhiều người tin và tưởng thật. Vì người ta đâu có hiểu rằng, blogger Người Buôn Gió là một nhà văn đúng nghĩa, chứ đâu phải là một nhà báo viết chính luận.

Tạm kết:

Triết gia Hy Lạp thời cổ đại Socrates đã khẳng định rằng: "Tư duy mạnh thì bàn về tư tưởng. Tư duy trung bình thì bàn về sự kiện. Kẻ tư duy yếu chỉ bàn chuyện bếp núc". Chính vì thế, trong giới viết lách cũng cần những người uyên bác để bàn về tư tưởng, triết học; hay những nhà báo có năng lực để bàn về sự kiện và hãy để những nhà báo công dân như blogger Người Buôn Gió lo việc bếp núc.

Người cầm bút dù ở vị trí nào, cũng phải nhớ vai trò và trách nhiệm khai phóng dân trí khi cầm bút, dù là ở tư cách nhà văn hay nhà báo. Tuy vậy, với blogger Người Buôn Gió hãy hiểu anh ta là một nhà văn, để đọc cho vui và đừng coi là người viết chính luận để rồi trách cứ. Nhà văn mà không hư cấu, không bịa để có những ý tưởng sáng tạo thì sao họ có thể viết được?

Thiết nghĩ việc làm từ trước đến nay của blogger Người Buôn Gió cũng là việc hợp quy luật của truyền thông, đó là cần thiết chứ đâu có thừa? Nhưng có lẽ về phía bạn đọc nên cố gắng hiểu rằng, blogger Người Buôn Gió đang sáng tác văn chương chứ đâu viết chính luận thì mọi việc đều ổn cả.

Trách nhiệm của tôi luôn phải là một nhà báo công tâm, với mục đích để thúc đẩy sự tiến bộ dân trí để phát triển của đất nước. Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng tôi là người tranh đấu tranh dân chủ hay làm chính trị. Vì thế xin đừng nghĩ tôi suy nghĩ giống với các bạn. Không phải bây giờ, mà cách đây 6-7 năm tôi đã thấy con đường các bạn đi là sai, không đúng với những gì tôi biết và tôi đã sớm chỉ trích.

Chính vì, phong trào của các bạn như thế đến, nên hôm nay luôn tỏ ra là một sự chống đối ô hợp và thiếu tổ chức. Đấy không phải là việc hoạt động đấu tranh dân chủ đúng nghĩa. Chỉ khuyên các bạn, hãy tìm hiểu để biết rằng, đối lập chính trị không chỉ duy nhất là chống đối. Nếu hiểu ra điều này và cộng với việc chăm học hỏi để bổ xung kiến thức chính trị và bớt chém gió đi, vì chính trị là một môn khoa học, đừng làm chính trị bằng cảm hứng. Có như thế thì hệ thống chính trị của Việt Nam mới có thể hy vọng thay đổi được được.

Ngày 13/09/2016

Phần nhận xét hiển thị trên trang

Nếu bạn gặp người giống hệt mình?

Chính là tấm ảnh chụp dán trong hộ chiếu của bạn. Đó là cách mà tội phạm bị phát hiện khi xếp hàng qua cửa. Đó là cách bạn bè cũ có thể nhận ra ngay bạn trên phố dù sau nhiều năm xa cách.

Gương mặt bạn được gắn chặt với danh tính bạn; rất có thể tới đây gương mặt sẽ là thứ duy nhất bạn cần đến để mở khoá điện thoại, mở cửa vào văn phòng hoặc để mua nhà. Bởi gương mặt được cho là thứ đảm bảo rằng bạn là người khác hẳn những người khác.

Thế rồi vào một ngày, sự ảo tưởng này vỡ tan tành.

"Tôi là người cuối cùng lên máy bay. Có ai đó đã ngồi vào ghế của tôi, vì thế tôi đề nghị anh ta chuyển chỗ. Anh ta quay lại và anh ta có gương mặt của tôi," Neil Douglas kể lại những gì xảy ra khi anh bay tới Ireland ăn cưới.

"Cả máy bay nhìn vào chúng tôi và cười. Và đó là khi tôi chụp một tấm ảnh selfie."

Sự kỳ lạ tiếp tục xảy ra khi Douglas đến khách sạn và phát hiện ra người có bề ngoài giống hệt mình đó cũng đang làm thủ tục nhận phòng. Sau đó họ lại đụng phải nhau tại quầy bar và họ chấp nhận rằng định mệnh muốn họ uống với nhau một ly.

Anh tỉnh dậy sáng hôm sau vẫn còn chưa hết xỉn và nghe thấy trên chương trình radio của Argentina nói bức ảnh của họ đã lan truyền khắp nơi.

Kinh nghiệm dân gian cho rằng mỗi người đều có một phiên bản song sinh với mình ở đâu đó hoàn toàn giống hệt bạn, với mắt của mẹ bạn, mũi của cha và thậm chí giống cả cái nốt ruồi phiền toái mà bạn luôn định tẩy đi.

Quan niệm này đã có suốt cả ngàn năm qua - nó là chủ đề của những tác phẩm văn chương cổ xưa nhất mà con người từng biết - nó tạo cảm hứng cho thơ ca và làm những nữ hoàng kinh hãi.

Liệu quan niệm đó có mang ít nhiều sự thực không? Chúng ta sống trên một hành tinh có trên bảy tỷ người, vì thế hẳn sẽ ai đó được sinh ra với gương mặt giống hệt bạn?

Câu hỏi nghe có vẻ ngớ ngẩn, nhưng thực ra khá nghiêm túc - và câu trả lời thậm chí còn phức tạp hơn bạn tưởng.

Xác suất giống nhau

Trong thực tế, mãi cho đến gần đây, chưa ai có ý định tìm hiểu về vấn đề này.

Rồi năm ngoái, Teghan Lucas bắt đầu tìm hiểu nguy cơ của việc nhận lầm một người vô tội thành ra một kẻ sát nhân.

Dựa vào kho ảnh công khai các quân nhân trong quân đội Hoa Kỳ và với sự giúp đỡ của các đồng nghiệp từ Đại học Adelaide, Teghan cẩn thận phân tích gương mặt của gần 4.000 cá nhân, đo đạc khoảng cách giữa những bộ phận quan trọng như mắt và tai.

Nhiếp ảnh gia Francois Brunelle đã chụp 200 cặp giống nhau trong bộ ảnh "Tôi không giống ai cả"

Sau đó bà tính toán xác suất mà gương mặt của hai người có thể giống nhau.

Khám phá của bà là tin vui cho hệ thống tư pháp hình sự, nhưng sẽ có thể làm thất vọng bất cứ ai đang trông chờ tìm được người anh chị em song sinh thất lạc từ lâu: Cơ hội một người có tám chỉ số giống với một người khác là chưa tới một phần một nghìn tỷ.

Thậm chí với 7,4 tỷ người trên hành tinh, cũng chỉ có một trong 135 cơ hội có một cặp trùng lặp gương mặt.

"Trước đây thì bạn luôn có thể bị đặt câu hỏi ở toà, kiểu như 'nếu có ai đó trông giống hệt ông ấy thì sao?' Giờ thì chúng ta có thể trả lời điều đó là cực kỳ khó xảy ra," Teghan nói.

Kết quả có thể giải thích bằng định lý nổi tiếng, 'con khỉ vô hạn': nếu để một con khỉ ngồi trước máy đánh chữ một thời gian đủ dài thì cuối cùng nó sẽ chắc chắn gõ xong Toàn tập William Shakespeare chỉ bằng cách đập vào bàn phím, cắn các phím và nhảy lên xuống trên bàn phím.

Đó là sự chính xác toán học, nhưng trở ngược lại vấn đề là con khỉ cần đến khoảng thời gian mênh mông vô hạn để làm việc cực nhọc đó.

Bỏ qua vấn đề ngữ pháp, con khỉ chỉ có 1 phần 26 cơ hội gõ đúng chữ cái đầu tiên trong vở Macbeth. Tới lúc đó thì có vẻ vẫn ổn.

Nhưng ngay sau đó, cơ hội để gõ đúng chữ cái thứ hai đã giảm xuống còn 1 phần 676 (26 x 26) và đến cuối dòng thứ tư của vở kịch (với 22 chữ cái), cơ hội đúng chỉ còn là 13 trên 10 luỹ thừa 30.

Khi bạn nhân các xác suất này với nhau, cơ hội để điều gì đó thực sự xảy ra sẽ nhanh chóng tan biến.

Bên cạnh đó, sự đa dạng của bề ngoài con người chắc chắn là có hơn tám chỉ số. Khác hoàn toàn quan niệm mỗi người có một người anh em song sinh thất lạc, quan điểm của Teghan là có vẻ không ai có người anh em song sinh nào cả.

Vì sao người ta giống nhau?

Nhưng đó chưa phải là hồi kết của câu chuyện. Việc nghiên cứu của Teghan dựa vào các số đo chuẩn xác. Nếu tai của bản sao của bạn có kích cỡ 59mm và tai của bạn dài 60mm, sự giống nhau này cũng không được tính đến.

Trong bất cứ trường hợp nào, có lẽ bạn không nhớ lần gần nhất bạn gặp một sự giống nhau kỳ lạ nào đó dựa trên độ dài tai của ai đó.

Còn có một cách khác - và nó hoàn toàn dựa vào quan niệm của bạn thế nào là một bản sao.

"Nó lệ thuộc vào việc ý chúng ta là gì khi nói "giống nhau theo cách nhìn người" hay "giống nhau qua phần mềm nhận dạng khuôn mặt"," David Aldous, một chuyên gia phân tích số liệu thống kê tại Đại học U.C.Berkeley nói.

Mặc dù từng chi tiết trên gương mặt có thể không giống nhau, nhưng về tổng thể có thể tạo ra những trường hợp giống nhau kỳ lạ

Francois Brunelle, người đã chụp ảnh hơn 200 cặp song sinh cho dự án "Tôi không giống ai cả" (I'm not a look-alike), đồng ý với điều này.

"Với tôi đó là khi bạn thấy ai đó và bạn nghĩ đó là một người khác. Đó là do cách họ hiện hữu, một tổng thể của nhiều phần." Khi được nhìn tách riêng ra, các chủ thể mà ông chụp trông như thể là những bản sao chép hoàn hảo.

"Nhưng khi bạn đưa họ lại gần và bạn nhìn họ đứng cạnh nhau, đôi lúc bạn cảm thấy họ hoàn toàn không giống nhau."

Nếu các chi tiết không nhất thiết phải giống hệt, bỗng nhiên khả năng có một người giống bạn trở nên thực tế hơn.

Nhưng liệu có thật không?

Để tìm ra câu trả lời, đầu tiên chúng ta phải hiểu rõ điều gì đang diễn ra khi chúng ta nhận ra một gương mặt giống nhau.

Hãy quay lại một bức ảnh nhầm lẫn về Bill Clinton và Al Gore từng được lan truyền trên internet trước khi họ tái đắc cử năm 1997.

Đó là bức ảnh hai người đàn ông không nổi bật gì đứng cạnh nhau. Xem xét cận cảnh hơn, bạn có thể thấy những chi tiết ẩn sâu bên trong gương mặt Gore như mắt, mũi, miệng đã bị thay thế bằng các chi tiết của Clinton. Thậm chí không tính tới các chi tiết này, cấu trúc gương mặt cơ bản nguyên vẹn của Al Gore trông hoàn toàn bình thường.

Đó là một luận chứng bất ngờ về việc cách não chúng ta lưu trữ hình ảnh gương mặt: dường như là giống với cách ta nhớ bản đồ hơn là hình ảnh.

Khi bạn gặp phải một người bạn trên đường, não lập tức nhận diện các đặc điểm của họ - như là đường ngôi tóc, màu da - từng phần một, như thể nhận diện nước Ý qua hình dáng của nó. Nhưng sẽ thế nào nếu họ vừa cắt tóc? Hay nếu họ trang điểm?

Nếu nhìn chung tổng thể toàn khuôn mặt, việc nhận diện gương mặt sẽ dễ thay đổi chỉ bằng kiểu tóc mới

Để đảm bảo các đặc điểm có thể nhận ra dù trong hoàn cảnh nào, não quy hoạch một phần được gọi là vùng nếp cuộn hình thoi để gắn tất cả các mảnh lại với nhau.

Nếu bạn so sánh việc nhận dạng với việc tìm ra một quốc gia trên bản đồ, thì khá giống với lúc bạn tìm xem quốc gia đó có đường biên giới với Pháp và một đường bờ biển.

Nhận thức "Tổng thể nhiều phần" toàn diện này được cho là cách để nhận ra bạn bè chính xác hơn so với việc chỉ nhận diện đặc điểm của họ một cách rời rạc. Quan trọng là, chính điều này cũng làm giảm đi sự quan trọng của các chi tiết tinh tế hơn.

"Đa số mọi người tập trung vào những đặc điểm hời hợt bên ngoài như cách rẽ ngôi tóc, kiểu tóc, lông mày," Nick Fieller, một chuyên gia phân tích số liệu thống kê trong dự án Nhận diện gương mặt với sự hỗ trợ của máy tính, cho biết.

Các nghiên cứu khác cũng cho thấy chúng ta thường nhìn vào mặt người khác theo trình tự mắt, miệng và mũi.

Cơ hội trong 7,4 tỷ người?

Vì thế, đây chỉ là vấn đề tìm hiểu xem liệu có khả năng có ai đó là phiên bản giống bạn không.

"Chỉ có chừng đó bộ gene trên thế giới quy định hình dáng gương mặt và hàng triệu người, vì thế chắc chắn là có khả năng xảy ra," Winrich Freiwald, nhà nghiên cứu về nhận diện gương mặt tại Đại học Rockefeller nói.

"Với ai đó có một gương mặt "thường thường", khá dễ để tìm ra một người giống họ," Fieller nói.

Hãy thử giả định ta có một người đàn ông tóc vàng, mắt nâu, và mũi khá to (giống Thái tử Philip, Công tước Edinburgh), có mặt tròn và râu rậm.

Để tìm hiểu xem mức độ phổ biến của nhiều đặc tính như vậy thì khó có thể thấy, nhưng ông lại có một bắt đầu đầy hứa hẹn: 55% dân số toàn cầu có mắt nâu.

Chúng ta thường nhận ra ai đó qua mắt, miệng, và mũi, lần lượt theo đúng thứ tự đó

Trong khi đó, cứ 10 người lại có một người có mặt tròn, theo nghiên cứu do một công ty mỹ phẩm thực hiện.

Sau đó tới mũi của ông. Một nghiên cứu dựa trên các bức ảnh chụp ở Châu Âu và Israel cho thấy kiểu mũi to là kiểu mũi phổ biến nhất (tỷ lệ 24,2%). Theo quan điểm của tác giả đó cũng là kiểu mũi kém hấp dẫn nhất.

Cuối cùng - có bao nhiêu màu tóc trên đời? Nếu bạn thấy câu hỏi này quá tầm phào để làm nghiên cứu thì bạn đã nhầm.

Trong 24.300 người tham gia một khảo sát ở công viên giải trí Florida, 82% đàn ông có kiểu tóc ngắn trên vai.

Tóc vàng tự nhiên, chỉ chiếm khoảng 2%.

Được mệnh danh là "thủ đô để râu" của thế giới, ở Anh hầu hết mọi đàn ông đều để một kiểu râu nào đó và gần như cứ sáu người lại có một người để râu quai nón.

Một phép tính đơn giản (đàn ông x mắt nâu x tóc vàng x mặt tròn x mũi to x tóc ngắn x râu quai nón) cho ra kết quả là khả năng một người sở hữu tất cả các đặc điểm trên chỉ là tỷ lệ một người trên 100.000 người ( tương đương 0,00001020%).

Điều này khiến nhân vật tưởng tượng của chúng ta có ít nhất là 74.000 người giống ông ta.

Tất nhiên rất nhiều trong số các tỷ lệ trên không phải toàn cầu, vì thế tỷ lệ này rất không chính xác.

Nhưng nếu dựa vào số người trông giống với nhưng người nổi tiếng thì ta thấy con số này không phải là hiếm hoi.

"Sau khi bức ảnh được lan truyền khắp nơi, tôi nghĩ có lẽ có cả một đội quân nho nhỏ những người trông giống chúng tôi," Douglas nói.

Vậy đâu là khả năng hiện thực của câu nói mỗi người đều có một bản sao đâu đó trên trái đất? Cách đơn giản nhất để đoán điều này sẽ là ước lượng con số các gương mặt có thể có và so sánh nó với số người đang sống trên thế giới ngày nay.

Bạn có thể trông đợi rằng dù có đến 7,4 tỷ gương mặt khác nhau ngoài kia, với 7,4 tỷ người trên thế giới, chắc chắn là mỗi người có một gương mặt.

Nhưng có một điểm sơ hở ở đây. Thực ra bạn cần đến gần 150 tỷ người để có thể có đủ người giống nhau, về con số mà nói.

Nếu gương mặt bạn không có đặc điểm gì đó quá đặc biệt, thì bạn có thể giống hàng ngàn noni

Sự sai lệch hoá ra lại là một trò đùa thống kê, được gọi là quy tắc gom phiếu trúng thưởng.

Tưởng tượng là ta có 50 phiếu trong một cái lọ, và mỗi lần bạn rút một phiếu sau đó thả nó vào lọ lại. Bạn có thể phải rút bao nhiêu lần để có thể rút được mỗi phiếu ít nhất một lần?

Với các phiếu ban đầu, bạn rút được rất nhanh. Nhưng sau vài phiếu thì rắc rối xảy ra: trung bình để có thể rút được phiếu cuối cùng bạn cần đến 50 lần rút, vì thế để lấy hết 50 phiếu bạn cần đến 225 lần.

Có thể hầu hết chúng ta đều có một ai đó giống mình trên đời - nhưng có phải với tất cả mọi người không? "Có sự khác biệt rất lớn giữa việc đôi khi may mắn và luôn luôn may mắn," Aldous nói.

Giống nhau chỉ là do chủ quan?

Không ai biết được số đầu tiên là gì. Thêm vào đó, không bao giờ có thể nói chắc chắn, vì quan niệm gương mặt giống nhau rất mang tính chủ quan.

Vài người gặp rắc rối khi phải nhận diện chính họ trong ảnh, trong khi có người lại hiếm khi quên một gương mặt.

Và cách chúng ta nhận diện sự giống nhau bị tác động rất nhiều từ sự quen thuộc.

"Một số người trông rất giống nhau khi họ ở gần nhau, nhưng họ lại thấy là 'Không, tôi không thấy giống. Thực sự, tôi không thấy vậy.' Với những người khác thì hai người đó rõ là rất giống nhau, cho nên khi nghe họ chối bỏ thì ta thấy có vẻ như họ hơi điên điên," Brunelle nói.

Thậm chí như vậy, Fieller nghĩ vẫn có cơ hội nào đó [để tìm ra người giống mình].

Có những người giới tính khác nhau vẫn có thể có gương mặt giống nhau

"Tôi nghĩ hầu hết mọi người đều có ai đó có gương mặt hơi giống nếu họ không quá khác biệt và có gương mặt bất bình thường, ông nói.

Friewald đồng ý. "Tôi nghĩ là trong kỷ nguyên kỹ thuật số mà chúng ta đang bước vào, vào lúc nào đó chúng ta sẽ biết vì sẽ có ảnh của gần như tất cả mọi người trên mạng," ông nói.

Vậy tại sao chúng ta lại quá hứng thú với việc này?

Háo hức đi tìm người giống mình

"Nếu bạn gặp ai đó giống mình, bạn ngay lập tức cảm thấy gắn bó vì hai người cùng có điểm chung."

Brunelle đã nhận được sự thích thú từ hàng ngàn người đang tìm kiếm người giống họ, đặc biệt là từ Trung Quốc - mà ông cho là bởi chính sách một con.

Kết quả nghiên cứu cho thấy chúng ta đánh giá những người giống mình là đáng tin cậy và hấp dẫn hơn - một thông tin vẫn được cho là có liên quan kết quả bỏ phiếu khi ta đi bầu cử.

Điều này có thể sâu xa là bắt nguồn từ quá khứ tiến hoá của con người, khi sự giống nhau trên gương mặt là chỉ dấu hữu ích về sự thân thích.

Ngày nay, trong thế giới toàn cầu hoá, điều này không còn đúng nữa.

"Hoàn toàn có thể xảy ra trường hợp có hai người với các đặc điểm nhận dạng gương mặt giống nhau nhưng DNA của họ thì cũng chẳng giống nhau gì hơn nếu so với DNA của bất kỳ ai khác," Lavinia Paternoster, một nhà di truyền học tại Đại học Bristol nói.

Và trước khi bạn quá hào hứng về việc tráo đổi cuộc đời với "người sinh đôi" kia, chẳng có gì đảm bảo hai người có bất cứ đặc điểm thể chất nào giống nhau cả.

"Vâng, tôi cao 5'7 [1,7m] và anh ấy cao 6'3 [1,92m]... vì thế giống nhau chỉ mỗi khuôn gương mặt," Douglas nói.

Zaria Gorvett

Phần nhận xét hiển thị trên trang

Chính trị làm con người sợ sự thật

Khi hỏi một người Anh thuộc phe cánh tả về sự an toàn của vũ khí hạt nhân, bạn gần như có thể đoán được câu trả lời của họ.

Khi hỏi một người Mỹ thuộc phe cánh hữu về những rủi ro mà tình trạng thay đổi khí hậu đem lại, bạn cũng có thể đoán được câu trả lời.

Trong cả hai trường hợp, bạn dường như có thể dễ đoán đúng được câu trả lời hơn so với khi hỏi một người mà bạn không rõ có quan điểm chính trị như thế nào.

Những vấn đề như thế này nên là chủ đề nghiên cứu khoa học thay vì chính trị, nhưng đáng tiếc rằng thực tế không phải vậy.

Ngành tâm lý học từ lâu đã cho thấy giáo dục và kiến thức không đủ để ngăn quan điểm chính trị tác động đến cái nhìn sâu rộng hơn của mỗi người, ngay cả khi cái nhìn này không đúng với thực tế.

Thay vào đó, khả năng nhìn nhận thực tế của bạn dựa vào một đặc điểm ít phổ biến hơn - sự tò mò.

Ống kính chính trị

Ngày càng nhiều bằng chứng chỉ ra rằng chính trị không chỉ giúp phán đoán cái nhìn của mỗi người về các vấn đề khoa học mà nó còn tác động đến cách họ diễn giải những thông tin mới.

Đây là lý do vì sao bạn khó có thể 'chỉnh sửa' cái nhìn của ai đó bằng cách cung cấp cho họ thêm thông tin.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng con người thường có thói quen gạt bỏ những sự thật không phù hợp với quan điểm của họ.

Điều này dẫn tới những tình huống kỳ lạ, khi mà con người trở nên cực đoan trong cái nhìn phản khoa học - ví dụ như những người không tin vào các nguy cơ do tình trạng thay đổi khí hậu gây ra lại là những người hiểu biết hơn về khoa học so với những người có mức độ hoài nghi thấp hơn.

Thế nhưng liệu những người thông minh hơn có dễ thuyết phục hơn?

Không hề.

Các nghiên cứu khác chỉ ra rằng những người có trình độ giáo dục cao hay những người giỏi toán thường dễ có khả năng bác bỏ những thông tin đi ngược lại niềm tin của mình nhất.

Điều này cho thấy định kiến không phải chỉ là vấn đề về cảm tính. Thay vào đó, những người hiểu biết thường sử dụng sức mạnh tư duy nhằm củng cố cho niềm tin của mình và bác bỏ những bằng chứng đối nghịch với niềm tin đó.

Nghe có vẻ như là một bức tranh ảm đạm cho những ai quan tâm tới khoa học và lý lẽ.

Thế nhưng một nghiên cứu từ một nhóm các triết gia, nhà làm phim và tâm lý học do Dan Kahan, từ Đại học Yale, dẫn đầu, đang làm loé lên những tia hy vọng mới.

Nhóm của Kahan quan tâm đặc biệt đến định kiến chính trị trong việc xử lý thông tin cũng như việc nghiên cứu đối tượng cho các phim tài liệu khoa học và muốn sử dụng nghiên cứu này để giúp các nhà làm phim.

Họ đã phát minh ra hai thước đo. Một dùng để đo hiểu biết khoa học của một người - bao gồm các câu hỏi về kiến thức và phương pháp khoa học cũng như những lý luận về định lượng.

Thước đo thứ hai có phần sáng tạo hơn - dùng để đo sự tò mò của một người về các vấn đề khoa học - thay vì độ hiểu biết của họ về các chủ đề khoa học. Sự sáng tạo của thước đo này nằm ở chỗ cách thức đo độ tò mò về khoa học.

Bên cạnh các câu hỏi, những người tình nguyện được yêu cầu lựa chọn tài liệu họ muốn đọc. Nếu họ chọn đọc về khoa học thay vì thể thao hay chính trị, họ sẽ được xem là có độ tò mò về khoa học cao hơn.

Với hai thước đó này, nhóm nghiên cứu đã xem liệu họ có thể phán đoán được quan điểm của mỗi người về các vấn đề hiện nay hay không.

Những người đạt điểm cao về mặt kiến thức khoa học lại là những người vô cùng dễ đoán.

Những người theo phái cánh tả - ủng hộ tự do dân chủ - thường xem các sự kiện như Trái Đất ấm dần - là những mối đe doạ nghiêm trọng cho sức khoẻ và sự an toàn của nhân loại. 

Những người theo phái cánh hữu - phe Cộng hoà bảo thủ - lại xem nhẹ những vấn đề này.

Chưa hết, những người theo phe cánh tả được trang bị nhiều kiến thức khoa học hơn thường quan ngại hơn về các mối rủi ro, trong khi những người theo phe cánh hữu cũng với nhiều kiến thức khoa học, lại tỏ ra không lo lắng nhiều.

Điều này cho thấy kiến thức chỉ làm cho quan điểm hai bên càng đối nghịch nhau hơn.

Tuy nhiên thước đo sự tò mò về khoa học lại cho thấy một kết quả khác.

Sự khác biệt giữa phe cánh tả và hữu vẫn tồn động và vẫn có sự khác biệt trong ước tính của mỗi bên về các mối rủi ro. Thế nhưng ý kiến của họ ít ra còn đi cùng một hướng. Ví dụ như những người tò mò về khoa học từ cả hai phe đều tỏ ra lo ngại trước việc khai thác dầu mỏ bằng công nghệ fracking.

Nhóm nghiên cứu đã xác nhận rằng những người tham gia được lựa chọn các câu chuyện về khoa học có nội dung ủng hộ hoặc đi ngược lại quan điểm của họ.

Những người được đánh giá là có độ tò mò cao về khoa học đã bất chấp quan điểm của bản thân và lựa chọn những câu chuyện đi ngược lại với niềm tin của họ - dù họ theo phái tự do hay bảo thủ.

Như vậy, sự tò mò có thể giúp chúng ta ngưng sử dụng khoa học để xác định mình thuộc phe phái chính trị nào.

Nó cũng cho thấy rằng để mang lại sự hiểu biết sâu rộng hơn về các vấn đề ngày nay, các nhà giáo dục cần truyền đạt sự tò mò trong khoa học và trong nghiên cứu bên cạnh các kiến thức căn bản.

Tom Stafford

Phần nhận xét hiển thị trên trang