Johnny Tran Quang
(Vài lời về cái “tôi”: Tôi tốt nghiệp bằng M.S. về IT ở Arizona State xong, may mắn được hãng Intel cho vào làm việc. Qua lại cũng đã hơn 10 năm. Có chút tiền để dành, chưa vợ con phải lo toan, nên tôi cùng một bạn cũ mở một công ty nhỏ ở Đà Nẳng, làm software gia công cho mấy công ty Mỹ tôi có quan hệ bên này. Mỗi tháng tôi rót hơn nửa lương mình, nuôi đám quân 9 người và các chi phí đã hơn 3 năm nay. Nói theo kiểu Mỹ, công ty VN của tôi vẫn chưa thấy “ánh sáng trong đường hầm”. Tôi đang đứng trước quyết định có nên dẹp tiệm và coi như đây là một thất bại làm ăn đầu tiên?
Lần trước, tôi bay về Cali dự buổi họp mặt của TS Alan Phan với các thân hữu BCA. Cuối buổi, tôi hỏi về tình trạng làm ăn cá nhân của tôi và xin TS cho ý kiến tư vấn. Không còn thì giờ, TS nói viết Email rồi TS sẽ trả lời sau. Tôi rất bền chí nên quấy rối TS với liên tiếp 8 cái Emails khác nhắc nhở. Sau cùng, ông chịu thua và hẹn gặp tôi tại một buổi hội thảo về IT funding tổ chức tại LaJolla (San Diego). Sẵn cơ hội, tôi muốn đào sâu thêm về kinh nghiệm làm ăn của ông tại Việt Nam (ông cho là thất bại) để cùng chia sẽ với các bạn trẻ IT. Dù sao, ông cũng là một nhà kinh doanh tôi thán phục và đi trước thế hệ tôi cả chục năm. Tôi xin TS cho ghi lại qua máy ghi âm và tóm lược nơi đây các phần quan trọng. )
Chúng tôi thong thả cuộc trò chuyện trong buổi chiều thứ sáu, sau cuộc hội thảo, vì ông cũng còn nhiều thời gian, đợi qua giờ cao điểm để tránh kẹt xe trên Xa Lộ 5 khi quay về lại Orange County.
Quang: Chú là một nhân vật nổi tiếng, luôn sẵn sàng chia sẻ những thất bại của mình. Hôm nay, cháu muốn đào sâu về cái thất bại gần nhất của chú ở VN để cháu và các bạn trẻ BCA học hỏi. Các câu hỏi có thể hơi riêng tư, không biết chú có thoải mái trả lời?
TS Alan Phan: Theo sự quan sát kinh nghiệm cá nhân mình và người quen, chú nhận thấy một doanh nhân khi làm phi vụ đầu tư hay thương mại, đều có một tỷ lệ cân xứng giữa thành công và thất bại. Trong 10 việc, giỏi lắm là thành công hay thất bại lớn trong 3, 4 lần…còn lại là làng nhàng không đi đến đâu (có nghĩa là mất thời gian và các cơ hội khác).
Vì hiện tượng này phổ thông như vậy, nên “khoe ra khi thắng và giấu đi khi thua”, cũng chẳng ích gì cho giá trị cốt lõi của sự nghiệp mình. Tuy nhiên, chú cũng ít khi day dứt hay hối tiếc với thất bại môt cách quá đà. Khi thua trận, chú chỉ bỏ ra vài ngày nghiên cứu lý do và ghi nhớ bài học, rồi xếp nó vào cái file archive, chỉ mở ra khi cần thiết. Trong khi đó, việc chăm chú vào những cơ hội tiềm năng trước mặt để kiếm lại số tiền vừa mất quan trọng hơn nhiều.
Quang: Cháu vẫn nghĩ chú là người hay hoài niệm về quá khứ?
TS Alan Phan: Chỉ về những quá khứ mang nhiều ký ức, kỷ niệm đẹp mà mình trân trọng. Còn những cay đắng, khó khăn, ngu xuẩn…hãy nên quên đi cho nhẹ hành lý.
Quang: Chú có thể bắt đầu bằng tình huống nào khiến chú đầu tư làm ăn ở VN mà đã làm chú mất gần 2 triệu dollars?
TS Alan Phan: Thực ra đó không phải là một quyết định kinh doanh bình thường. Chú vừa xong bằng DBA bên Úc, không muốn quay lại làm việc và sống bên Hồng Kong hay Shanghai sau 10 năm, nên nghĩ mình nên bỏ ra vài năm lang thang các nước Đông Nam Á ăn chơi thư giãn. Nhưng bạn bè, nhất là ở VN, cứ rủ rê. Trước đó khi làm việc ở Trung Quốc, hay về VN chơi, cũng bị rủ rê hoài. Kết quả là trong nhiều năm, cho vay mượn rồi đầu tư cả vài trăm ngàn rồi cũng mất hết. Chỉ là số tiền nhỏ, nhưng mất bạn bè bà con là điều khó chịu hơn.
Do đó, khi một người bạn cũ nói về một mô hình chú đã thực hiện thành công bên Trung Quốc, bây giờ chỉ đem “duplicate” ở VN chắc không nhiều rủi ro, Và anh bạn trẻ này nhiều tham vọng đang khao khát tạo dựng một sự nghiệp mới cho mình và bạn bè. Giới hạn đầu tư ban đầu là 500 ngàn đô. Có lẽ đầu óc chú không được bình thường khi đồng ý, nhưng phải giữ lời hứa.
Công ty Vinabull được thành lập để xây dựng một database cho các nhà đầu tư chứng khoán cá nhân và tổ chức. Mô phỏng theo mô hình của Bloomberg và Reuters, Sinobull thành công bên Trung Quốc nhờ giao diện dễ dùng, nhất là hoàn toàn bằng tiếng Trung Quốc. Ở đỉnh cao, Sinobull có hơn 20 ngàn thành viên, chịu trả khoảng $25 đô một tháng, đem lại lợi nhuận tốt dù không thể so sánh với các công ty đa quốc. Mọi người suy nghĩ là khi thị trường chứng khoán VN bùng nổ như bên Trung Quốc thì 1/5 khách hàng cũng là một điểm khởi đầu tốt cho Vinabull.
Tuy nhiên, Vinabull thất bại vì thị trường chứng khoán VN suy sụp khá sâu vào 2008, rồi sản phẩm trình làng quá trễ, các đối thủ cạnh tranh ở VN có xu hướng tặng free dịch vụ và Vinabull gần như không có một chương trình tiếp thị nào đáng kể.
Quang: Chú cho đây là các nguyên nhân căn bản của sự thất bại?
TS Alan Phan: Không, đây chỉ là vài yếu tố góp phần vào đại họa. Nguyên nhân căn bản của mọi kinh doanh thất bại luôn luôn là sự thiếu sót của ban quản trị và nhà đầu tư.
Với ban quản trị,những yếu kém tai hại là thiếu kế hoạch bài bản, chiến lược và tầm nhìn dài hạn, chưa đủ kinh nghiệm, không năng động sáng tạo, đội ngũ nhân viên không đủ động lực và chương trình tiếp thị hời hợt…
Với nhà đầu tư, người thực sự bỏ tiền ra cho cả hệ thống vận hành, họ phải có quyết tâm, đam mê và chăm chú vào mục tiêu chính, phải biết kiểm soát và giảm thiểu mọi yếu tố rủi ro, nhất là tài chánh.
Tại Vinabull, ban quản trị là những bạn trẻ nhiệt huyết của IT VN, có rất nhiều cố gắng hăng say (lúc khởi đầu). Tuy vậy, họ thiếu sót kinh nghiệm, kỹ năng và quan hệ. Quen lối làm ăn kiểu VN nên họ cũng mang tính thích đầu tư dàn trải, phô diễn và chắp vá.
Nhà đầu tư (là ông già Alan) thì mãi ham chơi, không còn động lực hay focus, nên cứ để công ty trôi nổi theo tùy tiện của thời thế và nhân lực. Cho đến khi giật mình nhìn lại thì số tiền đầu tư ban đầu đã phình lên đến 1.5 triệu đô. Chú thường ví Vinabull như một doanh nghiệp nhà nước “cha chung không ai quan tâm”.
Quang: Chú không nghĩ là chính quyền hay lối điều hành kinh tế vĩ mô góp phần nào trong việc thất bại?
TS Alan Phan: Không. Thủ tục hành chánh có thể nhiêu khê, vài quan chức cũng gõ cửa sau xin trà nước, nhưng nói chung thì đây là những rào cản nhỏ, không ảnh hưởng đến kết quả chung cuộc. Chuyện thị trường chứng khoán VN nhỏ và dễ bị thao túng bởi các đội lái tàu, bất cứ chuyên gia nào cũng có thể nhận thức. Mình không nghiên khảo và dự đoán chính xác, thì là lỗi của mình thôi.
Quang: Tóm lại, dù bị chê bai về lối điều hành kinh tế tồi tệ, chính quyền VN hoàn toàn vô can trong những thất bại của doanh nghiệp tư nhân nhỏ?
TS Alan Phan: Chú không nói vậy. Chúng ta phải nhìn câu chuyện trên hai bình diện khác nhau.
Chính sách kinh tế chỉ huy theo chủ nghĩa “vô sản” chuyên chính, lấy doanh nghiệp nhà nước làm chủ đạo là một đại họa cho mọi quốc gia dùng mô hình này trong cả 100 năm qua. Nga, Tàu, Triều Tiên, Cuba, Việt Nam, Đông Âu…hoàn toàn không có ngoại lệ. Hệ quả là sự nghèo đói của đại đa số người dân và những đặc quyền đặc lợi cùng tài sản khủng cho tầng lớp cai trị. Sau một thời gian bưng bít thông tin, thời này với Internet, một đứa bé vừa lớn với trí thông minh trung bình, cũng nhận rõ điều này, trên khắp thế giới. Tệ hơn sự nghèo đói và bất công, đại đa số người dân phải còng lưng mang nợ quốc tế cùng sưu cao thuế nặng để trả dài hạn cho những tham nhũng, lãng phí và các đặc quyền của nhóm lợi ích.
Khi thủy triều bị con đê nhà nước ngăn chận, thì mực nước càng ngày ngày càng xuống thấp. Mọi con thuyền xã hội coi như bị kẹt trong vùng cảng, không sao khởi hành ra khơi được, để tranh đấu với toàn cầu. Sự tụt hậu và trì trệ coi như sẽ tiếp tục kéo dài trong vài thập niên tới.
Tuy nhiên, tại Nga, Tàu và VN, chính quyền đã cởi mở vài cửa kinh doanh cho tư nhân. Dĩ nhiên, họ vẫn giữ chặt các ngành nghề béo bở như viễn thông, xăng dầu, khoáng sản…dành cho các công ty sân sau của mình. Những ngành nghề kiếm bạc lẻ như tiệm ăn, cửa hàng bán lẻ, nông nghiệp, dịch vụ IT nhỏ…được tư nhân khai thác khá tự do, dù vẫn phải nộp những phong bì, tiền lại quả, thuế phí…hàng tháng hàng ngày cho các quan chức sở tại.
Nhưng chúng ta phải nhận rõ là phần lớn nguyên nhân thất bại của những doanh nghiệp tư nhân này thực sự do các yếu tố nội tại của công ty. Không nên đổ thừa mọi thứ vào chính quyền.
Quang: Sau vài năm kinh nghiệm, chú nhận xét thế nào về nhân viên Việt?
TS Alan Phan: Người Việt trẻ rất bén nhậy, ham học và cầu tiến. Nếu ban quản trị cung cấp cho họ một động lực đam mê dài hạn và đối xử với họ trên tinh thần bình đẳng công tâm, họ sẽ là những bô phận tuyệt vời cho hệ thống. Tuy nhiên, ban quản trị VN thường lơ là yếu tố quan trọng này; và sự hăng hái ban đầu hay bị thời gian triệt tiêu; và quan hệ với nhân viên chỉ còn là một đổi chác dựa trên tiền bạc và quyền lợi.
Quang: Nhưng tại sao các doanh nghiệp FDI hay chê nhân viên Việt thiếu kỹ năng và lười sáng tạo?
TS Alan Phan: Đây là một vần đề phức tạp hơn thoạt nghĩ. Chú cho yếu tố ảnh hưởng lớn là lối giáo dục từ chương, lỗi thời và mang nặng hình thức bằng cấp (thay vì kiến thức). Các doanh nghiệp FDI cũng không mặn mà lắm với việc đào tạo lâu dài cho nhân viên (các dự án đầu tư đều có một thời điểm trung hạn). Một yếu tố khác là lối tư duy của gia đình và xã hội Việt không khuyến khích việc đổi mới, sáng tạo hay phản động (disruptive). Sống quen với lũ, mọi người chỉ muốn yên thân hưởng thụ. Bon chen nhiều thì lắm gian nan trong mọi quan hệ.
Quang: Khi Vinabull gặp trở ngại phát triển tại thị trường chứng khoán VN, với quan hệ rộng, sao chú không nhẩy qua các thị trường ở Đông Nam Á hay Âu Mỹ?
TS Alan Phan: Mỗi một thị trường đòi hỏi một chương trình tiếp thị khác biệt và một đầu tư mới về tiền bạc, nhân lực và tổ chức. Các đối thủ cạnh tranh tại nơi đây cũng đều là những doanh nghiệp lâu đời và nặng ký. Vinabull phải mất gần 1 năm với cả 10 nhân viên để chuyển ngữ phần mềm của Sinobull ra tiếng Việt. Chuyện thu nhặt và tạo dựng một database hoàn chỉnh cũng rất tốn kém. Ông già Alan không có tâm trí hay đam mê lúc đó để bầy ra chuyện mới. Chỉ mong trận đấu chóng qua để rảnh tay làm chuyện khác.
Quang: Nếu quay ngược lại quá khứ, chú sẽ làm gì khác hơn?
TS Alan Phan: Người Mỹ gọi điều nầy là “Monday quarterbacking”. Suy nghĩ về các tình huống “what-if” của trận đấu cuối tuần rồi. Với chú, ghi nhận bài học và lo cho trận đấu tuần tới xem ra thiết thực hơn.
Khi thời thế đẩy đưa, có lẽ mình cũng chẳng làm gì khác hơn được. Có lẽ “định mệnh đã an bài”. Chú không biết. Nhưng chắc chắn là chú không hối tiếc gì nhiều lắm về thất bại này: số tiền bị mất không lớn, nhân viên dù bị mất việc nhưng được trả lương đầy đủ, thân tình với các đối tác và khách hàng không bị sứt mẻ…
Đời có những ngã rẽ không gì thú vị, nhưng chấp nhận để có dịp quay lại đường chính, tiếp tục cuộc hành trình đang dang dở…là một điều may mắn.
Quang: Trong tương lai, chú nghĩ là sẽ có cơ hội quay về VN đầu tư và kinh doanh?
TS Alan Phan: Có quá nhiều tình huống để định vị chính xác về một quyết định trong tương lai. Từ cơ hội cá nhân đến môi trường kinh doanh, từ yếu tố nội tại đến lực chuyển của thời thế , từ nhiệt huyết còn lại đến giới hạn của tuổi tác…Với chú, ưu tiên hàng đầu bây giờ là sức khỏe và sự bình yên trong tâm hồn. Mọi thứ khác chỉ là thứ yếu.
Chú sẽ còn về lại VN nhiều lần, ngắn dài hay làm gì, thì cứ để định mệnh đẩy đưa. Trong tư duy của chú hiện nay, việc sống ở đâu trong phần đời còn lại không phải là một vấn đề cần giải pháp hay phân tích. Nhưng nếu có làm bất cứ một điều gì, nội tâm và ảnh hưởng của chú phải hoàn toàn thoải mái, kể cả chuyện ra công viên cho bồ câu ăn trong một ngày nắng đẹp…
Quang: Cám ơn chú về thời gian dậy cháu và các bạn trẻ IT những điều cần ghi nhớ khi làm ăn.
++++++
Trước khi từ giã, TS Alan Phan trao cho tôi tờ giấy in một câu nói từ một danh nhân,
To laugh is to risk appearing the fool. To weep is to risk being called sentimental. To reach out to another is to risk involvement. To expose feelings is to risk exposing your true self. To place your ideas, your dreams before the crowd is to risk being called naive. To love is to risk not being loved in return. To live is to risk dying. To hope is to risk despair, and to try is to risk failure. But risks must be taken because the greatest hazard in life is to risk nothing. The person who risks nothing does nothing, has nothing, and becomes nothing. He may avoid suffering and sorrow, but he simply cannot learn and feel and change and grow and love and live. Chained by his certitudes, he is a slave, he’s forfeited his freedom. Only the person who risks is truly free. (Xem lời dịch phía dưới)**
Leo Buscaglia
Tôi bay về lại Boston tối hôm đó. Trên máy bay, tôi nghe đi nghe lại cuốn băng vài lần. Tôi muốn ghi ra vài cảm nghĩ cá nhân; nhưng trước đó, muốn nghe phản hồi từ các bạn trẻ khác. Vả lại, tôi cần phải tóm lược lại để chú Alan edit và cho post trên Góc Nhìn Alan như đã hứa.
Johnny Trần Quang
** Cười thì sợ giống người điên. Khóc thì bị kêu mềm yếu. Đưa tay kết bạn thì rủi ro khi quan hệ. Chia sẻ tâm tư thì như phơi bày trần trọi bản thân. Đem ý tưởng, giấc mộng của mình trình cho đám đông mang rủi ro bị gọi là ngây thơ. Yêu lỡ không được đền đáp. Sống thì chịu rủi ro về cái chết. Hy vọng mang rủi ro tuyệt vọng; cố gắng thì bị rủi ro vì thất bại. Nhưng các rủi ro phải được chấp nhận và vượt qua vì cái nguy hiểm nhất cho đời người là không dám làm gì rủi ro. Người không dám rủi điều gì là người không làm được điều gì, không có gì, và trở thành vô nghĩa. Người ấy có thể tránh được những đau đớn và buồn bã, nhưng bạn đó sẽ không học gì, cảm nhận gì, thay đổi gì, phát triển gì hay yêu ai và sống thế nào. Trói buộc vào nỗi sợ, người ấy biến thành nô lệ và từ bỏ tự do cho mình. Chỉ những ai dám nhận rủi ro, người ấy mới thực sự tự do.
Phần nhận xét hiển thị trên trang
