Peter Fisher
Về mặt địa chất, Sahara đã nhanh chóng trở thành sa mạc “trong một đêm”. (stacytakesflight)
Một chuỗi các sự kiện vào đầu năm nay đã cho thấy tình trạng đáng quan ngại của khí hậu toàn cầu đang trượt ra khỏi quỹ đạo thông thường. Châu Âu bị lũ lụt tàn phá, bờ biển nước Anh bị đánh tơi tả, lốc xoáy bắc cực làm Hoa Kỳ thiệt hại 5 tỷ đôla về mặt kinh tế. Trong khi đó, mùa đông ôn hòa một cách bất thường ở Bắc Âu đã làm gián đoạn quá trình ngủ đông của loài gấu, còn Australia thì bị tàn phá bởi cháy rừng và mức nóng kỷ lục.
Những sự kiện này cho chúng ta hình dung về cuộc sống khi chuẩn bị chuyển sang kỷ nguyên Holocen, sống trên bờ vực của sự thay đổi địa chấn, giữa một loạt những biến đổi khí hậu đột ngột.
Như nhà khảo cổ học Steven Mithen đã viết trong cuốn sách “Sau Kỷ băng hà” (After the Ice) của ông:
“Con người quá ít ỏi và vật lộn với tình trạng khí hậu đang xấu đi… những tảng băng khổng lồ đã bành trướng trên nhiều khu vực thuộc Bắc Mỹ, Bắc Âu và châu Á. Trái đất tràn ngập các đợt hạn hán, mực nước biển thì xâm lấn tới các đồng bằng ven biển rộng lớn và vốn cằn cỗi. Những nhóm người sống sót được trong điều kiện khắc nghiệt này phải lui về những vùng hẻo lánh, nơi mà vẫn còn có thể tìm thấy củi và thức ăn”.
Chúng ta đã được ru ngủ bằng một cảm giác an toàn giả tạo với 10.000 năm có lẻ, sau đó được hưởng một khí hậu hòa bình, ổn định của thời kỳ Holocen. Thời gian này cho phép chúng ta thuần hóa cây trồng, vật nuôi, cùng nhau tạo dựng các cộng đồng, làng mạc và các thành phố.
Nhưng thời kỳ Holocen bình lặng và yên tĩnh đã bị thay thế bởi thời kỳ Anthropocene – báo hiệu sự trở lại của hình thái khí hậu bất ổn và có tính phá hoại. Quả thật, chúng ta đã đánh thức một con ác thú đang ngủ say.
Từ Kỷ băng hà tới tình trạng nóng lên nhanh chóng
Khi thời kỳ băng hà cuối cùng bắt đầu khởi động 14.700 năm trước, lượng nước tan chảy đã bắt đầu đổ vào các đại dương, nâng mực nước biển lên tới nửa mét mỗi thập kỷ. Nước biển làm thay đổi lục địa giống như một cơn sóng thần chậm rãi.
Nhưng sau vài thiên niên kỷ cầm chừng với khí hậu ấm áp, cái lạnh đã quay trở lại với sự khắc nghiệt như một cách trả thù của nó, biến Tây Á và Châu Âu thành đế chế của băng tuyết. Sự kiện này được gọi là thời kỳ Younger Dryas, bắt nguồn từ việc các bức tường băng trên Hồ Agassiz ở Bắc Mỹ sụp đổ, đưa dòng lũ nước ngọt vào Đại Tây Dương và biển Bắc Cực. Kết quả là nó cắt giảm dòng hải lưu Gulf Stream, đưa hành tinh của chúng ta trở về tình trạng khô, mát trong vài thập kỷ, với nhiệt độ trung bình ở Bắc bán cầu giảm xuống 7 độ C.
Khí hậu lạnh giá này kéo dài khoảng 1.400 năm. Sau đó, các hình thái nóng ẩm nhanh chóng đã trở lại, đánh dấu sự khởi đầu của thời kỳ Holocen vào khoảng 11.700 năm trước đây.
Kỷ nguyên ổn định
Kể từ đó, khí hậu của trái đất duy trì ở tình trạng ổn định – thậm chí nhàm chán. Các bờ biển tương đối tĩnh cho phép con người phát triển nông nghiệp, đánh cá, xây dựng làng mạc, thành phố.
Con người đã quen nghĩ rằng đây là một trạng thái tự nhiên của khí hậu. Nhưng, như James Hansen đã tuyên bố: “chính cái cảm quan tương đối bất biến của chúng ta về khí hậu thực ra là không bình thường”.
Tất nhiên, đã có một số biến đổi khí hậu khác biệt đối với hình thế chung, may mắn là những điều này xảy ra ít và cách xa nhau. Một là việc cách đây 5.000 năm, Sahara đã biến đổi từ một vùng đất của hà mã và hươu cao cổ trở thành sa mạc chỉ trong vòng 100-200 năm.
Sự kiện trên xảy ra do trái đất dần dần đổi hướng so với mặt trời. Điều này cho chúng ta thấy rằng ngay cả khi các tác động là từ từ, thì khí hậu không phải lúc nào cũng thay đổi dần dần mà có thể biến đổi đột ngột và không thể lường trước.
Cũng vào giai đoạn này, một sự thay đổi địa chấn đã xảy ra với vụ phun trào của núi lửa Gambier, tro tàn của nó bốc cao đến 10km – điều này có lẽ đã gần như che khuất cả mặt trời.
Những vụ phun trào như thế này là nguyên nhân chính của sự biến đổi khí hậu trong thời kỳ Holocen, gây ra các hình thái lạnh và khô hơn giống như “thời kỳ Tiểu Băng Hà của thời Trung Cổ”.
Sự tình giờ đã khác xưa
Tuy nhiên hiện nay, lượng khí cacbonic đã đạt đến mức chưa từng thấy trong ít nhất 3 triệu năm qua, còn lượng khí thải nhiên liệu hóa thạch đã trở thành động lực chính cho những biến đổi khí hậu. Chúng ta nên sẵn sàng đón nhận những bất ngờ khi đang sống trong một thế giới có khí hậu ấm hơn vài độ so với thời kỳ khi nền văn minh chúng ta ra đời.
Đây không phải là cảnh báo hão huyền; đây là vấn đề quản trị rủi ro một cách hợp lý. Ông David Titley, Phó Đô đốc Hải quân Mỹ đã nghỉ hưu, hiện là người đứng đầu Trung tâm Giải pháp Ứng phó Rủi ro khí hậu và thời tiết của trường Đại học Penn State, đã chỉ ra rằng các chính phủ vẫn tiếp tục chi tiền cho quốc phòng, mặc dù số người thiệt mạng vì chiến tranh trên toàn thế giới đã giảm. Ông đã nói với Quốc hội rằng: “Chúng ta đầu tư một cách đúng đắn vào nền an ninh và quốc phòng như là một yếu tố dự phòng cho các rủi ro an ninh chưa được biết đến hoặc ít có khả năng xảy ra”. Việc không hành động vì biến đổi khí hậu sẽ vi phạm nguyên tắc căn bản trên về quản trị rủi ro.
Thiên nhiên đã làm gì cho chúng ta?
Tất nhiên, thiên nhiên sẽ cứ tiếp tục hoạt động theo cách thức của nó, cho dù bị tàn phá. Như nhà vật lý và giáo sư nhân văn học Alan Lightman đã nói: “lốc xoáy, bão, lũ lụt, động đất và phun trào núi lửa vẫn xảy ra mà không hề mảy may tới con người”.
Tuy nhiên, nếu chúng ta quay lưng lại với thiên nhiên, trong khi dân số chúng ta tăng lên đến 9 tỷ người, thì chúng ta sẽ tạo ra một tương lai khủng khiếp cho những cư dân sống sót của nhân loại, với tình trạng các loài hoang dã đang tuyệt chủng và còn thế giới thì bị ô nhiễm bởi các loại hóa chất do con người phát minh ra.
Một số người đã dự đoán rằng, chỉ trong vòng hai hoặc ba thế kỷ tới, chúng ta sẽ chỉ còn lại các con thú nuôi, gà, gia súc, vi khuẩn và các loài ăn bám như chuột và gián.
Để nhìn trước quá trình “nghèo nàn hóa sinh học” này, chỉ cần quan sát các vùng nông thôn ở Châu Âu, những nơi có một sự sụt giảm nghiêm trọng về số lượng quần thể chim – giờ không còn tiếng hót, không có bóng dáng con chim nào, chỉ còn một sự tĩnh lặng kỳ lạ – điều này là kết quả của việc phá hủy hàng loạt các hàng cây, thoát khô các vùng đất ngập nước, cày xới các đồng cỏ, cướp đi nơi chốn và nguồn sống của các loài chim nhằm tăng cường sản xuất nông nghiệp.
Quá trình này sẽ khiến chúng ta sống trong một quang cảnh xám xịt, nghèo nàn, với các loài cây bản địa còn sống sót thu mình trong hốc nhỏ, nhường chỗ cho các loài cỏ dại; các vườn thú trưng bày các loài động vật đã tuyệt chủng; và cũng chẳng còn gì nhiều để mà gần gũi với thiên nhiên.
Đó chắc chắn là một kết cục mà chúng ta nên tránh xa.
Peter Fisher là một giảng viên của Khoa Nghiên cứu Xã hội, Đô thị và Toàn cầu, thuộc Đại học RMIT của Australia.Bài viết này từng được đăng tại TheConversation.com .
Phần nhận xét hiển thị trên trang
